Help, ik ben opgelicht: wat investeerders moeten weten over cryptofraude

Cryptofraude is geen juridisch niemandsland

Dat crypto technisch complex is, betekent niet dat investeerders zonder juridische bescherming staan. Afhankelijk van de concrete feiten kunnen in België verschillende strafrechtelijke kwalificaties relevant zijn.

Een eerste aanknopingspunt is oplichting in de zin van artikel 496 Strafwetboek. Daarvan kan sprake zijn wanneer iemand door bedrieglijke middelen wordt bewogen om geld, cryptomunten of andere vermogensbestanddelen af te geven. Bij cryptofraude gaat het bijvoorbeeld om investeerders die worden overtuigd om geld te storten in een onbestaand, frauduleus of gemanipuleerd cryptoproject.

Daarnaast kunnen ook informaticamisdrijven een belangrijke rol spelen. Denk aan valsheid in informatica en het gebruik van valse digitale gegevens, zoals bedoeld in artikel 210bis Strafwetboek. Frauduleuze profielen, gemanipuleerde rendementsoverzichten, fictieve dashboards of misleidende digitale informatie kunnen worden gebruikt om vertrouwen te wekken en investeerders tot bijkomende stortingen aan te zetten.

Ook informaticabedrog kan aan de orde zijn, bijvoorbeeld wanneer fraudeurs via een vals platform, een phishingwebsite of manipulatie van digitale gegevens toegang krijgen tot geld, cryptomunten of persoonlijke informatie. In bepaalde dossiers kan bovendien sprake zijn van hacking, witwassen of deelname aan een criminele organisatie.

De juiste juridische kwalificatie hangt telkens af van de concrete feiten, de gebruikte technieken en de rol van de betrokken personen.

Hoe verloopt een klassieke cryptoscam?

Veel cryptofraude volgt een herkenbaar patroon.

De fraude begint vaak met het benaderen van potentiële investeerders via sociale media, gesponsorde advertenties, valse nieuwsartikelen, WhatsApp, sms, e-mail of telefonisch contact. Soms verloopt de benadering ook via vrienden, familieleden of kennissen die zelf al in de fraude zijn meegesleurd en daardoor onbewust nieuwe slachtoffers aanbrengen.

Vervolgens wordt een uitzonderlijke investeringskans voorgesteld. De investeerder krijgt toegang tot een professioneel ogend platform en wordt aangemoedigd om een eerste, relatief beperkte inleg te doen. Vaak gaat het om een bedrag van bijvoorbeeld 250 euro. Daarna toont het platform schijnbaar mooie winsten, rendementsgrafieken of positieve transacties. In werkelijkheid zijn die gegevens vaak fictief of gemanipuleerd.

Net dat schijnbare succes doet investeerders vertrouwen krijgen. Zij worden vervolgens aangespoord om grotere bedragen te storten. Op dat moment wordt de druk vaak opgevoerd: wie snel beslist, zou kunnen profiteren van een uitzonderlijk rendement of een tijdelijke opportuniteit.

Wanneer de investeerder zijn winst wil opnemen, ontstaan plots problemen. Er moeten zogezegd eerst taksen worden betaald, een account moet worden gedeblokkeerd, er is een technische verificatie nodig of een specialist moet worden ingeschakeld. Daardoor betaalt het slachtoffer niet alleen het oorspronkelijke investeringsbedrag, maar ook bijkomende kosten om het geld zogezegd vrij te krijgen.

Zodra de fraudeurs voldoende geld hebben ontvangen, verdwijnen zij. Contactpersonen reageren niet meer, telefoonnummers werken niet langer en het platform wordt ontoegankelijk.

In sommige gevallen volgt daarna een tweede fase. Een nieuwe partij neemt contact op met de boodschap dat zij het verloren geld kan recupereren. Ook daarvoor moet opnieuw worden betaald. Dit is een vorm van tweetrapsoplichting: het slachtoffer wordt een tweede keer misleid, ditmaal met de belofte van recuperatie.

Nieuwe vormen van cryptofraude: deepfakes, spyware en piramidesystemen

Cryptofraude wordt niet alleen professioneler, maar ook technischer.

Een belangrijk voorbeeld is de zogenaamde Trojan horse-strategie. Daarbij wordt een investeerder ertoe gebracht om via een ogenschijnlijk legitieme link software te installeren. Die software kan spyware bevatten of worden gebruikt om toegang te krijgen tot gevoelige gegevens, zoals de seed phrase van een hardware wallet. Zodra fraudeurs over die gegevens beschikken, kunnen zij cryptomunten overdragen zonder toestemming van de eigenaar.

Ook deepfakes vormen een toenemend risico. Fraudeurs kunnen bekende personen, ondernemers, influencers of vertegenwoordigers van grote cryptoplatformen nabootsen in video’s, advertenties of livestreams. Een promotieactie waarbij iemand crypto moet storten om nadien het dubbele terug te krijgen, is een duidelijk alarmsignaal. Als het te mooi lijkt om waar te zijn, is dat meestal ook zo.

Daarnaast blijven piramide- en ponzifraude relevant. Bij een piramideschema draait het systeem vooral op het werven van nieuwe deelnemers. Hun inleg wordt gebruikt om eerdere deelnemers uit te betalen. Bij een ponzischema ligt de nadruk meer op beloofde rendementen, terwijl er geen echte winstgevende activiteit achter zit. Beide systemen storten vroeg of laat in zodra er onvoldoende nieuwe instroom is.

Wat kan een getroffen investeerder doen?

Wie slachtoffer wordt van cryptofraude, doet er goed aan snel en gestructureerd te handelen.

Een mogelijke piste is een klacht met burgerlijke partijstelling bij de onderzoeksrechter. Daarmee kan een gerechtelijk onderzoek worden opgestart en krijgt de investeerder een formeel statuut als burgerlijke partij. Dat statuut kan belangrijk zijn om de feiten toe te lichten, inzage te krijgen in het verloop van het onderzoek en bepaalde onderzoeksmaatregelen te vragen.

In cryptodossiers kan onder meer worden gedacht aan maatregelen om rekeningen of accounts te bevriezen, KYC-gegevens op te vragen, betrokken contactpersonen te identificeren of transactiestromen te reconstrueren. De analyse van blockchaintransacties kan nuttig zijn om na te gaan waar de gelden naartoe zijn gegaan. Dat biedt evenwel geen garantie op effectieve recuperatie.

Daarom is het essentieel om zo veel mogelijk bewijsmateriaal te bewaren. Denk aan:

• screenshots van het platform;
• e-mails, chatberichten en sms’en;
• telefoonnummers en namen van contactpersonen;
• walletadressen;
• transactiebewijzen;
• betaalbewijzen;
• identiteitsgegevens van betrokken personen of ondernemingen;
• alle communicatie over zogenaamde belastingen, vrijgavekosten of recuperatiekosten.

Hoe vollediger het dossier, hoe gerichter een onderzoek kan worden gevoerd.

Hoe kan u cryptoscams vermijden?

Preventie blijft de beste bescherming.

Wie wordt benaderd voor een crypto-investering, moet eerst nagaan wie de tegenpartij is. Controleer Belgische ondernemingen in de Kruispuntbank van Ondernemingen, zoek naar reputatie-informatie en raadpleeg de website van de FSMA om na te gaan of er waarschuwingen bestaan of of een aanbieder over de vereiste vergunningen beschikt.

Wees ook bijzonder voorzichtig met persoonsgegevens. Deel niet zomaar kopieën van identiteitskaarten, foto’s, adresbewijzen, bankgegevens, kaartnummers, pincodes, responscodes, digipasgegevens of itsme-bevestigingen. Legitieme partijen vragen niet via telefoon, chat of sociale media om gevoelige beveiligingsgegevens.

Vraag daarnaast altijd duidelijke informatie over het product, de risico’s, de kosten en de voorwaarden. Onduidelijkheid, tijdsdruk, gegarandeerde rendementen en opdringerige verkopers zijn belangrijke waarschuwingssignalen. Een ernstige investering verdwijnt niet omdat u er een nacht over wil nadenken.

Besluit: snel handelen, maar met realistische verwachtingen

Cryptofraude combineert psychologische druk, digitale manipulatie en vaak internationale geldstromen. Slachtoffers staan echter niet noodzakelijk machteloos. Afhankelijk van de feiten kunnen strafrechtelijke stappen worden overwogen en kan een klacht met burgerlijke partijstelling nuttig zijn om onderzoeksmaatregelen te laten uitvoeren.

Tegelijk is het belangrijk om realistische verwachtingen te hebben. De recuperatie van verdwenen cryptomunten of gelden is niet altijd mogelijk, zeker wanneer de fraude internationaal georganiseerd is of de tegoeden snel worden doorgestuurd.

Voor investeerders blijft de kernboodschap duidelijk: identificeer uw tegenpartij, bescherm uw gegevens, eis transparante informatie en wantrouw uitzonderlijke rendementen. Wie vermoedt slachtoffer te zijn van cryptofraude, verzamelt best onmiddellijk alle beschikbare bewijzen en wint zo snel mogelijk juridisch advies in.